Zo’n een op de vijf 85-plussers kampt met leeftijdsgebonden maculadegeneratie (LMD) in Nederland. Het is één van de belangrijkste oorzaken van blijvend zichtverlies bij ouderen. De ziekte tast het centrale deel van het netvlies aan, waardoor lezen, gezichten herkennen en scherp zien steeds moeilijker worden. ‘Het is enorm ingrijpend’, zegt oogarts in opleiding Eric Thee daarover.
In een vroeg stadium merken mensen vaak nog niets. Dat maakt vroege herkenning lastig, terwijl juist daar winst te behalen valt, is Thee zijn overtuiging. Door vergrijzing verdubbelt het aantal patiënten in 2040 en ook de wachtlijsten lopen op. Thee: ‘Patiënten komen nu vaak te laat binnen. Dan is er al schade opgetreden.’ Kunstmatige intelligentie kan afwijkingen op netvliesbeelden herkennen en nauwkeurig meten, iets wat voor artsen met het blote oog lastig is.
Veranderingen
In zijn proefschrift laat Thee zien dat AI nauwkeurig kan bepalen hoeveel afwijkingen er in het netvlies zijn, waar ze zich bevinden en hoe groot het aangedane gebied is. Met data uit bijvoorbeeld het Erasmus Rotterdam Gezondheid Onderzoek (ERGO) ontwikkelde hij een model dat het risico op gevorderde LMD jaren van tevoren kan voorspellen. ‘Daardoor kunnen we beter inschatten wie een hoog risico heeft. Die mensen kunnen we gerichter volgen.’ Het gaat daarbij niet om één momentopname, maar om voorspellingen die worden aangescherpt naarmate er nieuwe beelden en gegevens beschikbaar komen.
Dat opent ook de deur naar persoonlijkere zorg, volgens Thee. Niet iedereen hoeft even vaak gecontroleerd te worden. En niet iedereen heeft dezelfde adviezen nodig. ‘AI biedt de kans om de zorg te verschuiven van late herkenning naar vroege voorspelling en preventie. Dat is echt de toekomst.’
Leefstijl
LMD is een complexe oogaandoening waarbij meer dan honderd genetische varianten, maar ook omgevingsfactoren en andere meetbare lichaamsprocessen een rol spelen. En, leefstijl blijft op latere leeftijd relevant. Juist daarom is vroegtijdige risicoschatting zo waardevol, benadrukt Thee.
Stoppen met roken, een Mediterraan dieet en voedingssupplementen kunnen het risico verlagen. ‘We weten dat roken het risico twee tot drie keer verhoogt. En zowel een Mediterraan dieet in deze volgorde met ongeveer vijftig en dertig procent verlagen. Als iemand op zijn zestigste hoort dat er al vroege afwijkingen zijn, dan heeft leefstijlaanpassing nog steeds zin.’
Oogarts in opleiding Eric Thee. Fotograaf: Esther Morren.
Maar hoe bereik je mensen die nog geen klachten hebben? Thee ziet een rol voor opticiens en optometristen. ‘Veel mensen komen daar voor een bril of controle’, zegt hij. ‘In die setting worden steeds vaker netvliesbeelden gemaakt. Een AI-model kan daarna vroege afwijkingen nauwkeurig meten én voorspellen wie kans heeft op ernstige schade.’ Zo kunnen mensen met een laag risico gerustgesteld worden en hoeven zij niet naar de oogarts. Tegelijkertijd komen mensen met een hoog risico eerder in beeld.
Geen wondermiddel
Thee is duidelijk: AI is geen wondermiddel. Een belangrijke conclusie is dat AI pas klinische waarde heeft wanneer modellen niet alleen technisch goed presteren, maar ook betrouwbaar, eerlijk en toepasbaar zijn in de dagelijkse zorg. Dat betekent dat ze getest moeten worden in diverse populaties, dat de infrastructuur op orde moet zijn en dat artsen ermee moeten kunnen werken. Zover is het nog niet. Maar Thee ziet het als zijn missie om de brug te slaan tussen onderzoek en praktijk.
De jonge promovendus is naast zijn opleiding actief binnen de AI-commissies van de Federatie Medisch Specialisten en het Nederlands Oogheelkundig Gezelschap. Hij ziet het als een gezamenlijke opdracht. ‘We hebben leiderschap nodig en teams waarin artsen, onderzoekers en technici samenwerken om AI op een goede manier in de zorg te implementeren.’
Meer tijd voor wat echt telt
Uiteindelijk draait het de arts in opleiding om meer tijd voor wat echt telt. Artsen zijn nu veel tijd kwijt aan administratie en het verwerken van enorme hoeveelheden data. ‘We zitten meer achter een scherm, dan dat we in contact zijn met de patiënt.’ Kunstmatige intelligentie kan dat veranderen, is zijn overtuiging. ‘Verantwoord ingezet kan AI artsen ontlasten van routinetaken. Dan ontstaat er meer ruimte voor wat patiënten het meest nodig hebben: aandacht, vertrouwen en een arts die echt aanwezig is’, besluit Thee.
Preventie
Preventie helpt mensen langer en gezonder te leven. Met onze kennis over het voorkomen van ziektes en het verbeteren van de gezondheid, biedt het Erasmus MC objectieve informatie aan overheden, beleidsmakers en de preventiepraktijk. Zo nemen we verantwoordelijkheid voor een gezonder mens in een gezonde omgeving. Zoals beschreven in Koers28, de strategie van het Erasmus MC.
