De test zoekt naar een genetische variatie in het MT-RNR1-gen. ‘Deze variant zorgt ervoor dat het antibioticum gentamicine niet alleen bacteriën aanvalt, maar ook schade aanricht aan het gehoor’, legt hoogleraar farmacogenetica Ron van Schaik uit. Hierdoor kunnen baby’s blijvende gehoorschade oplopen en zelfs doof worden. Met de test kan de variant binnen een uur worden opgespoord.
De test wordt ingevoerd door de afdeling Klinische Chemie, en maakt deel uit van de farmacogenetische testen die afdeling aanbiedt. De uitvoering is een samenwerking tussen de afdelingen Klinische Chemie, Neonatologie, Ziekenhuisapotheek, Klinische Genetica, Microbiologie en het Diagnostisch Kernlab van het Erasmus MC en het Erasmus MC Sophia Kinderziekenhuis.
Grote gevolgen
Vroeggeboorte wordt vaak door een infectie veroorzaakt. In dat geval kan de infectie snel levensgevaarlijk zijn, omdat deze baby’s geen volgroeid immuunsysteem hebben. Artsen willen daarom niet wachten tot precies bekend is welke ziekteverwekker een rol speelt. Ze geven de baby’s vrijwel altijd direct een ‘breedspectrumantibioticum’: een antibioticum dat op effectief is tegen veel verschillende bacteriën. In dit geval wordt het antibioticum gentamicine gebruikt.
Hoe kan een antibioticum gehoorschade veroorzaken?
Gentamicine dood bacteriën door zich te binden aan het stukje RNA in de bacterie dat ze nodig hebben om eiwitten te maken.
Het MT-RNR1-gen bevindt zich in het mitochondriaal DNA: het DNA van de energiefabriek van onze cellen. Dit DNA lijkt erg op het RNA van bacteriën, omdat onze energiefabriekjes ooit uit bacteriën zijn ontstaan. Bij baby’s met een bepaalde variant van het MT-RNR1-gen, lijkt het gen extra sterk op het doelwit van de gentamicine. Het gevolg: de gentamicine bindt niet alleen aan de bacteriën, maar ook aan de mitochondriën.
De gevoelige cellen in het binnenoor kunnen hierdoor beschadigd raken. Deze cellen zijn nodig om geluid door te geven aan de hersenen. Als deze cellen kapotgaan, herstellen ze niet. Daarom kan de gehoorschade permanent zijn.
Als het antibioticum gentamicine wordt gegeven aan baby’s met een bepaalde MT-RNR1-variant, is de kans groot dat ze permanente gehoorschade oplopen. In het Sophia Kinderziekenhuis zouden jaarlijks enkele honderden te vroeg geboren baby’s de test krijgen. Omdat de variant naar schatting bij een op de 250 tot 400 baby’s voorkomt, is de verwachting dat er jaarlijks één of enkele baby’s worden opgespoord die de variant hebben.
De beslissing om alle baby’s te testen is heel bewust gemaakt. De test vraagt tijd, afstemming en inzet van verschillende afdelingen. Toch weegt dat volgens Van Schaik op tegen de schade die ermee voorkomen kan worden. ‘Als je een heel jaar lang moet testen om misschien één of twee kinderen te vinden, kun je je afvragen of dat veel is’, zegt hij. ‘Maar als je toch kinderen kunt behoeden voor permanente gehoorschade, dan vind ik dat we de technieken en kennis die we hebben daarvoor moeten gebruiken. Zeker in een academisch centrum met een kinderziekenhuis erbij.’
Prof. Dr. Ron van Schaik | Fotografie door Esther Morren
‘Als je kinderen kunt behoeden voor permanente gehoorschade, vind ik dat we onze technieken en kennis daarvoor moeten gebruiken.’
Uitslag binnen een uur
Wetenschappers uit Manchester ontwikkelden de DNA-test samen met de firma Genedrive waarmee de variatie kan worden opgespoord. De test wordt al in een aantal Britse ziekenhuizen gebruikt. Van Schaik heeft ervoor gezorgd dat deze nu ook voor het eerst in Nederland wordt gebruikt.
Voor de test wordt er direct na de opname met een wattenstaafje wangslijmvlies bij de baby’s afgenomen. Daarna moet de uitslag snel bekend zijn, idealiter binnen een uur, zegt Van Schaik. ‘Als je niet vrijwel direct antibiotica geeft, heb je kans dat het kind overlijdt als gevolg van de infectie.’ De test zelf duurt 26 minuten.
Maar met een snelle test alleen is het werk nog niet gedaan. Het wangslijmvlies moet worden afgenomen, via de buizenpost naar de afdeling Klinische Chemie worden gestuurd en daar meteen worden verwerkt door getrainde analisten. Logistiek is het dus nog best spannend, vertelt Van Schaik. ‘Daarnaast moet het proces 24/7 worden uitgevoerd, want kinderen worden natuurlijk 24 uur per dag geboren.’ Inmiddels zijn alle betrokken teams klaargestoomd om de tests vanaf vandaag uit te voeren.
Medicatie op maat
Deze MT-RNR1-test is onderdeel van een bredere ontwikkeling: de farmacogenetica. Daarbij kijken onderzoekers hoe iemands DNA kan helpen voorspellen welk medicijn en welke dosis het beste bij die persoon past. Oftewel: medicatie op maat op basis van DNA.
‘Iedereen reageert anders op medicijnen’, legt Van Schaik uit. ‘Mensen zijn geboren met verschillen in het vermogen om geneesmiddelen af te breken.’ Daardoor kan dezelfde dosis bij de één goed werken, terwijl een ander er veel bijwerkingen van krijgt.
Van Schaik zet zich al jaren in om dit veld een steeds groter rol binnen de gezondheidzorg te geven. En dat is nodig, want zo’n 7 procent van alle ziekenhuisopnames is toe te schrijven aan bijwerkingen van geneesmiddelen. Mede daarom ontwikkelde hij het ‘DNA-paspoort’: met een simpele DNA-test kan de individuele gevoeligheid voor zo’n zestig medicijnen worden bepaald.
Familie
Een positieve testuitslag op de MT-RNR1-variant zegt niet alleen iets over de baby, maar ook over de familie. Het gen bevindt zich in het mitochondriaal DNA en dit DNA wordt volledig via de moeder doorgegeven. ‘Als je de variant bij het kind vindt, weet je dus ook dat de moeder die heeft’, zegt Van Schaik. ‘En dat geldt dan ook voor haar andere kinderen, toekomstige kinderen, haar zussen en de kinderen van haar zussen.’ Daarom wordt de moeder geïnformeerd bij een positieve uitslag.
Bij oudere kinderen en volwassenen lijkt de kans op gehoorschade kleiner dan bij te vroeg geboren baby’s. Bovendien is er bij hen meestal meer tijd om eerst uit te zoeken welke bacterie de infectie veroorzaakt, zodat artsen gerichter een ander antibioticum kunnen kiezen. Hierdoor is de kans dat zij gentamycine krijgen erg klein. Toch is de informatie belangrijk. Als bekend is dat iemand de MT-RNR1-variant heeft, kunnen artsen en apothekers daar rekening mee houden en mocht gentamicine toch nodig zijn, dit alsnog vermijden.
Vandaag DNA-onderzoek, morgen jouw verhaal
Dit artikel is onderdeel van een serie over DNA met als titel ‘Vandaag DNA-onderzoek, morgen jouw verhaal’. In deze serie vertellen we over de taal achter DNA. Elke dag doen onderzoekers ontdekkingen waardoor we de taal van DNA steeds beter kunnen lezen. Deze ontdekkingen helpen ons om meer te begrijpen over erfelijkheid, ziekte en behandeling. Meer weten over DNA? Je vindt meer informatie op: www.erasmusmc.nl/DNA
