Van data verzamelen naar echte patiëntenparticipatie: de geboortezorg is klaar voor de volgende stap

Patiëntparticipatie betekent dat ervaringen en wensen van patiënten worden meegenomen bij het plannen en beslissen van zorg. Het is een voorwaarde voor passende zorg, een thema dat de afgelopen jaren centraal staat in het Nederlandse zorgbeleid. Hierdoor sluit de zorg aan bij wat patiënten belangrijk vinden, voelen zij zich gehoord en veilig en kunnen fouten sneller worden opgemerkt. Ook helpt het ziekenhuizen om de zorg te verbeteren.

In Amerika en Scandinavië geven sommige ziekenhuizen al het goede voorbeeld. Daar wordt patiëntbeleving en gastvrijheid met hoofdletters geschreven en zijn speciaal ingerichte patiëntenhotels naast het ziekenhuis onderdeel van de zorgorganisatie. ‘Deze instanties laten ze zien wat er mogelijk is als je patiëntgerichtheid echt centraal zet. Heel inspirerend’, zegt onderzoeker Michael van der Voorden. Hij onderzocht voor de afdeling Verloskunde van Erasmus MC de huidige patiëntparticipatie in waardegedreven verloskundige zorg in Zuidwest-Nederland en kwam voor deze regio tot een andere conclusie: ‘Hier kan het beter.’ 

Niet buiten de lijntjes

Voor zijn promotie dook Van der Voorden in de beschikbare literatuur en sprak hij met zwangere vrouwen, moeders die recent bevallen waren en zorgprofessionals in Zuidwest-Nederland. In de praktijk blijken ziekenhuizen patiënten meestal alleen via interviews of vragenlijsten te vragen naar hun ervaringen. Dit betekent dat patiënten wel hun mening geven, maar zelden actief meedenken of meebeslissen over hoe zorg wordt georganiseerd.

‘In de zorg moeten we volgens protocollen werken en daardoor is er minder ruimte om daarvan af te wijken’, legt Van der Voorden uit. ‘Als de patiënt iets anders wil, is het daardoor afhankelijk van artsen en zorgprofessionals zelf of zij buiten de lijntjes willen kleuren. Als er al over gepraat kan worden, want ook het gesprek hierover is nog niet ingebed.’

Oog voor de beleving van de patiënt

Daarnaast ligt de focus nog te veel op de behandeling en te weinig op de ervaring van de patiënt. Het kan zijn dat de bevalling medisch goed is verlopen, maar dat de patiënt er een nare ervaring aan overhoudt. ‘Daar moeten we het gesprek over aangaan. Want wat de patiënt ervaart, is ook belangrijk. Bovendien kan dat per vrouw verschillen, blijkt uit onze gesprekken.’

Sommige vrouwen hechten vooral waarde aan een persoonlijke benadering, anderen willen actief meebeslissen, weer een andere groep vertrouwt op de deskundigheid van zorgverleners. Daarnaast zijn basiszaken zoals duidelijke informatie, veiligheid en goede begeleiding voor veel vrouwen essentieel.

Personeelsschaarste

Deze uiteenlopende behoeften vragen om maatwerk, wat in de praktijk door druk en personeelsschaarste lastig is. ‘Volgens de huidige prognoses van het CBS zal het aantal bevallingen tot ongeveer 2035 niet afnemen. Het zorgpersoneel wordt daarentegen wel schaarser. Daardoor komt niet alleen de kwaliteit van zorg onder druk te staan, maar ook het betrekken van patiënten bij beslissingen en de organisatie van zorg. Daarom is het extra belangrijk om goed na te denken over hoe we de gewenste kwalitatieve zorg kunnen blijven bieden.’

Sociaaleconomische factoren

Dat de sociale omgeving een grote rol speelt in de preconceptie- en zwangerschapszorg, is al langer bekend. Ook bij de patiëntparticipatie in de geboortezorg is dit het geval, ontdekte Van der Voorden. Vrouwen met minder sociale steun uit hun omgeving en vrouwen in kansarmere wijken hebben vaker een slechtere ervaring in de geboortezorg. ‘Als dit een gegeven is, dan moeten we voor deze groep extra interventies inzetten om hun ervaringen te verbeteren.’

Van der Voorden doelt op programma’s zoals Stevige Start van Gemeente Rotterdam. Deze programma’s kunnen deze gezinnen en hun kinderen zeker helpen met een stevige start van hun leven, maar ook in de spreekkamer moet meer aandacht voor sociaaleconomische verschillen. ‘Dit kost extra tijd van artsen en verpleegkundigen, maar uiteindelijk scheelt het ook tijd als de uitkomsten daardoor beter zijn.’

Meten, weten en toepassen

Wat de promovendus betreft staat de geboortezorg op een kantelpunt. We meten steeds beter wat patiënten ervaren, maar de volgende stap is dat we daar ook echt naar handelen. Door patientparticipatie te verbinden aan duidelijke doelen en verbeteracties kan de zorg niet alleen efficiënter, maar vooral mensgerichter worden. Dit helpt om de kwaliteit van zorg te verhogen en om meer patiëntgerichte zorg te bieden.

‘Veel zorginstellingen hebben hun handtekening onder het Integraal Zorgakkoord gezet voor passende zorg. De intentie is er dus, maar nu is het tijd voor een volgende stap’, concludeert Van der Voorden. ‘We praten er veel over en we verzamelen veel data, maar patiënten echt bij de zorg betrekken, dat gebeurt nu nog te weinig.’