‘Wetenschap begint vanuit passie’, met die woorden opent RvB-lid Joke Hendriks Lof der Geneeskunst 2026. Die passie klinkt door in de woorden van de drie onderzoekers die dit jaar op het podium stonden: Hub Zwart, Ype Elgersma en Sam Riedijk. ‘De sprekers van vandaag bieden een filosofisch, medisch en maatschappelijk perspectief op DNA-onderzoek’, aldus Hendriks. ‘Ze vertellen hoe DNA-onderzoek in de afgelopen decennia is doorgedrongen in het Erasmus MC en de samenleving. Het is een bron van kennis die steeds meer vakgebieden met elkaar verbindt.’ Lof der Geneeskunst terugkijken? Dat kan via de livestream.
Het filosofische perspectief
Hub Zwart, hoogleraar filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam
‘Ken Uzelf’, was de boodschap van het Griekse orakel van Delphi. En ook de belofte waarmee het Human Genome Project wereldkundig werd gemaakt vanuit het Witte Huis in 2020. Die belofte is volgens Hub Zwart niet helemaal waargemaakt. ‘Zoals het vaak gaat met innovatie, komt er eerst een piek van overspannen verwachtingen, daarna volgt het dal van de desillusie en vervolgens bereiken we het plateau van productiviteit.’
‘Sinds die dag in 2000 heeft DNA-onderzoek de medische wereld, maar ook de filosofie grondig veranderd,’ zegt Zwart. Maar de belofte van het Human Genome Project is volgens hem niet helemaal uitgekomen. ‘Ons DNA is niet ons noodlot, het is toch iets ingewikkelder dan we dachten.’ Hij noemt een paar zinnen uit een gedicht van Jean Pierre Rawie:
Mijn lot, en al mijn doen en laten | en waar ik ga en waar ik sta, |
Blijkt plotseling in hoge mate | gestuurd door genetica.’
‘Een prachtig gedicht,’ besluit Zwart, ‘maar we zijn niet ons genoom. We zijn het resultaat van interactie tussen ons genoom, omgeving en cultuur. Het menselijk bestaan is complex. We zijn een proces.’
Het medische perspectief
Ype Elgersma, hoogleraar moleculaire neurobiologie
80% van zeldzame aandoeningen is af te lezen uit een klein schrijffoutje in ons DNA. Ype Elgersma vertelt over Inti. Een meisje in een rolstoel met een zeldzame ontwikkelingsstoornis en epilepsie. ‘Ieder van ons heeft miljoenen variaties op het genoom van het Human Genome Project. Foutjes in ons DNA maken ons uniek, maar soms ook extreem ziek.’
Ook bij Inti werd een foutje gevonden, vertelt Elgersma. ‘Inti is de enige op de wereld bekend met dit foutje, maar ze is niet alleen. 2% van alle kinderen heeft een verstandelijke beperking.’ Vijftien jaar geleden werd daarom het Erasmus MC expertise centrum Encore opgericht, waar wetenschappers en artsen zich samen buigen over erfelijke aandoeningen.
Repareren
Sinds het Human Genome Project is er een boel veranderd. Elgersma vertelt dat we het DNA niet alleen kunnen aflezen, maar ook kunnen repareren. Hij vertelt hoe gentherapie werkt, RNA-therapie, “genetische pleisters”. ‘Dat klinkt als toekomstmuziek, maar er zijn inmiddels al veertig gentherapieën op de markt.’
Werkt dat ook voor Inti? Omdat Inti de enige op de wereld is bekend met haar afwijking, is het moeilijk om de farmaceutische industrie te betrekken. ‘Zélf de genetische pleisters maken’, daar is Elgersma tegenwoordig mee bezig. ‘Bij Inti nemen we bloed af, die bloedcellen veranderen we in stamcellen en de stamcellen in hersencellen. Op gekweekte hersencellen kunnen we vervolgens de verschillende “genetische pleisters” uittesten.’
2,5 miljard euro
Het eerste humane genoom aflezen duurde 13 jaar en kostte 2.500.000.000 euro. Anno 2026, kost het 4 uur en minder dan 1.000 euro. Elgersma gelooft in dezelfde stroomversnelling voor genetische therapieën. ‘Dan geeft DNA-onderzoek niet alleen meer antwoord op de lange zoektocht naar het hoe en het waarom van een genetische aandoening, maar biedt DNA-onderzoek ook een volgende stap: die naar een DNA-therapie en een beter leven. Hopelijk beginnen we nu aan die allerlaatste stap voor Inti.’
Het maatschappelijke perspectief
Sam Riedijk, medisch psycholoog, universitair hoofddocent en projectleider van DNA-dialogen
‘Wat als we het DNA van onze toekomstige kinderen kunnen aanpassen?’ vraagt Sam Riedijk zich af. ‘Dat is een enorme verantwoordelijkheid.’ Riedijk is medisch psycholoog. ‘DNA is ons gemeenschappelijk erfgoed’, vertelt ze. ‘En met zijn allen hebben we afgesproken om DNA van ongeboren embryo’s niet aan te passen.’ Toch is het gebeurd. In 2018 paste een Chinese wetenschapper het DNA van een tweeling aan om ze HIV-resistent te maken.
‘Waar gaat dat heen? Bestellen we straks een designer-baby? En waar houdt dat op? Passen we zometeen ook oogkleur en intelligentie aan? Hoe beslissen we als samenleving over deze technologie?’ Riedijk vindt dat we dat niet aan één partij kunnen overleveren. ‘We moeten als mensheid iets met die vraag.’
DNA dialogen
Geholpen door de WHO werd de DNA dialogen opgericht, met Riedijk aan het roer. Met de DNA dialogen wil ze ontdekken hoe we mensen betrekken bij het gesprek over ons DNA. ‘Wat we ook besluiten over wat we willen met embryotechnologie, het moet aansluiten bij de waarden van onze samenleving.’
Dus gingen Riedijk en haar collega’s het gesprek aan, door mensen op te zoeken, op de markt, op school én echt naar ze te luisteren. Zo spraken ze 1.800 mensen. ‘De uitkomsten maken zichtbaar wat er op het spel staat. Iemand zei bijvoorbeeld: ‘Ik zou het heel erg vinden als mijn ouders me al vóór mijn geboorte hadden aangepast.’’
Gesprek
Veel politieke partijen zijn nog niet bezig met dit gesprek. En in principe is een techniek om oogkleur of intelligentie in het embryo aan te passen nog niet beschikbaar. ‘Maar met de nieuwe aanpak van de DNA dialogen verbinden we wetenschap, samenleving en beleid. We moeten het echt met elkaar doen. De ethiek loopt, misschien wel voor het eerst bij zo’n innovatie, vooruit op de ontwikkeling. Daar ben ik best wel trots op.’
