Dementie wordt vaak gezien als een ziekte van het geheugen. Maar volgens onderzoeker Amber Yaqub van de afdeling Epidemiologie begint het verhaal veel eerder en niet alleen in de hersenen. In haar proefschrift beschrijft zij hoe hart- en vaatgezondheid, het looppatroon, ontstekingsprocessen en moleculaire veranderingen samenhangen met het ontstaan van dementie. De centrale boodschap: dementie is niet alleen een hersenaandoening, maar ook het resultaat van processen die zich in het hele lichaam afspelen.
Hartfalen
Eerdere studies richtten zich vooral op patiënten met ernstig hartfalen. Dat een slecht functionerend hart gevolgen kan hebben voor de hersenen was daardoor al bekend. Maar wat gebeurt er bij mensen die nog geen hartziekte hebben?
Om die vraag te beantwoorden analyseerde Yaqub samen met internationale onderzoekers gegevens van meer dan 10.000 deelnemers uit zeven grote bevolkingsstudies, waaronder de Rotterdam Study uit de wijk Ommoord. Met behulp van hartecho’s en MRI’s werd gekeken hoe goed het hart samentrekt en ontspant.
Onderzoeker Amber Yaqub. Fotograaf: Esther Morren.
‘Wat blijkt is dat er vrij weinig onderzoek is gedaan naar wat er gebeurt in de gemiddelde populatie die nog geen hartfalen heeft’, vertelt Yaqub. ‘We zagen dat wanneer het hart minder knijpkracht heeft, dit samenhangt met een kleiner totaal hersenvolume op een scan van het brein.’ Daarbij bleek ook de hippocampus, het hersengebied dat cruciaal is voor geheugen en oriëntatie, vroeg wordt aangetast bij de ziekte van Alzheimer.
De bevinding werd gepubliceerd in het tijdschrift Neurology en geeft volgens Yaqub een belangrijke boodschap voor preventie. ‘Als je vroeg begint met het onderhouden van een goede hartfunctie, heeft dat uiteindelijk ook positieve effecten voor het brein.’
Langer dementievrij
In een vervolgstudie keek Yaqub niet alleen naar hersenstructuur, maar ook naar het daadwerkelijke risico op dementie. Daaruit bleek dat deelnemers met een betere pompfunctie van het hart en een beter vermogen van het hart om zich tussen twee hartslagen te ontspannen, langer dementievrij bleven. Anders gezegd: subtiele hartproblemen kunnen al jaren vóór een eventuele diagnose samenhangen met een verhoogd risico op dementie.
‘Problemen met het hart zorgen op langere termijn voor schade aan het brein, wat vervolgens een verhoogd risico op dementie geeft,’ zegt Yaqub. ‘Andersom betekent het dat mensen die vroeg beginnen met het werken aan hun hartgezondheid ook meer kans hebben om op latere leeftijd dementievrij te blijven.’
Looppatroon
Yaqub werd eerder bekend met onderzoek naar loopsnelheid als mogelijke vroege aanwijzing voor dementie. In een video van de Universiteit van Nederland, legt ze uit dat mensen met Alzheimer gemiddeld trager lopen, vaker balansproblemen hebben en meer moeite kunnen hebben met draaien tijdens het lopen.
(Tekst gaat verder onder de foto.)
Ze plaatst daarbij wel een belangrijke nuance. ‘Het gaat niet alleen om loopsnelheid. Het gaat om de combinatie van een tragere loopsnelheid en cognitieve klachten.’ Uit haar onderzoek blijkt bovendien dat een trage loopsnelheid vaak samengaat met andere risicofactoren, zoals hoge bloeddruk, diabetes en roken. Daarmee is lopen geen geïsoleerde maat, maar eerder een weerspiegeling van de algehele gezondheid van hersenen en bloedvaten.
‘Iemands looppatroon hangt met zoveel zaken samen. Je hebt aandacht, geheugen en oriëntatie nodig om goed te kunnen lopen. Als het brein kwetsbaarder wordt, zie je dat soms terug in een tragere loopsnelheid.’
Geen wonderpil
Het onderzoek laat ook zien waarom dementie zo moeilijk te voorkomen is. Er bestaat niet één oorzaak en dus ook niet één oplossing. Volgens Yaqub versterken risicofactoren elkaar. Een beperkt sociaal netwerk, weinig beweging, een ongezond hart en andere gezondheidsproblemen werken samen en vergroten gezamenlijk het risico op dementie. ‘Het belangrijkste is dat dementie multifactorieel is’, zegt zij. ‘Je kunt niet één risicofactor wegnemen en verwachten dat het risico op dementie volledig verdwijnt.’
Die boodschap sluit aan bij wat artsen al langer adviseren: voldoende bewegen, gezond eten, een goede bloeddruk- en suikerregulatie, niet roken en sociaal actief blijven. Toch krijgt die leefstijladviezen dankzij dit onderzoek een nieuwe dimensie. Werken aan een gezond hart blijkt mogelijk tegelijkertijd een investering in gezonde hersenen op oudere leeftijd.
‘Veel mensen kennen de slogan: wat goed is voor het hart, is goed voor het brein’, aldus Yaqub. ‘Nu kunnen we steeds beter laten zien waar die uitspraak nou écht op gebaseerd is.’
