Het vogelgriepvirus slaat steeds vaker over op zoogdieren. In december werden er twee katten gevonden met vogelgriep en in januari een koe. Wat gebeurt er als het vogelgriepvirus overslaat op mensen? Medewerkers van het Erasmus MC stonden hun bloed af om dat te onderzoeken. Wat blijkt? Het menselijk immuunsysteem komt in actie na herkenning van het vogelgriepvirus, het zogenoemde H5 influenzavirus. Waarschijnlijk voorkomt dat niet dat het virus het lichaam binnendringt, maar beperkt het wel de ernst van een infectie.
In de zogeheten SENTINEL-studie namen onderzoekers van de afdeling Viroscience in het laboratorium bloedmonsters van hun collega’s onder de loep. Ze bekeken of het immuunsysteem het vogelgriepvirus kon herkennen en neutraliseren. De antistoffen in het bloed waren wél in staat om de eiwitten van het vogelgriepvirus te herkennen. Ze waren echter níet in staat de viruspartikels te neutraliseren. De wetenschappers publiceren hun bevindingen in het tijdschrift Lancet Microbe.
Antistoffen
‘Simpel gezegd komt bij binnenkomst van het vogelgriepvirus het immuunsysteem direct in actie. Dat herkent de eiwitten die op het oppervlak van dit virus zitten’, leggen onderzoekers Widia Soochit en Rory de Vries uit.
‘Dat gebeurde ook toen we de samples van onze collega’s blootstelden aan oppervlakte-eiwitten van het vogelgriepvirus. De antistoffen in het bloed bonden goed aan deze eiwitten. Maar de antistoffen konden de virussen vervolgens niet onschadelijk maken.’
Wel zagen Soochit en De Vries dat de antistoffen een antiviraal effect hadden. Ze konden namelijk andere immuuncellen activeren om de met het virus geïnfecteerde cellen op te ruimen. Daarnaast vonden de onderzoekers zogenaamde vogelgriepvirus-specifieke T-cellen in het bloed van medewerkers. Deze cellen zijn de laatste lijn in de afweer als het virus onverhoopt toch onze cellen binnensluipt.
Beschermd?
Hoewel het tweetal voorzichtig wil zijn met conclusies, lijkt het erop dat het menselijk lichaam een verdediging heeft opgebouwd tegen vogelgriepvirussen. ‘Wat we nu hebben gezien, speelde zich af in het laboratorium. Het lijkt erop dat onze afweer het binnendringen van een vogelgriepvirus niet kan voorkomen omdat de antistoffen het virus niet onschadelijk kunnen maken. Maar onze afweer kan er wel voor zorgen dat we minder ernstig ziek worden van een infectie, door geïnfecteerde cellen snel op te ruimen.’
In 2020 had niemand afweer tegen de eerste variant van het coronavirus SARS-CoV-2, brengt het duo in herinnering. ‘Maar gaandeweg de pandemie bouwden mensen een afweer op door vaccinaties en blootstellingen aan het virus. Toen de gemuteerde Omikron-variant opdook konden antistoffen deze ook minder goed onschadelijk maken. Maar toch werden mensen minder ernstig ziek doordat geïnfecteerde cellen door de opgebouwde afweer snel weer opgeruimd werden.’
Pandemisch paraat
De bevindingen van de studie zijn van belang omdat het vogelgriepvirus potentieel voor een pandemie kan zorgen. ‘Momenteel verspreidt het vogelgriepvirus zich steeds vaker en omvangrijker onder zoogdieren, en springt het regelmatig over van dier naar mens. Maar het kan nog niet van mens naar mens verspreiden,’ beklemtonen De Vries en Soochit.
Op dit moment moeten de vogelgriepvirussen nog veel horden nemen om een wereldwijde uitbraak te veroorzaken. ‘Met deze studie is alvast weer een stukje van de puzzel gelegd voor een betere paraatheid tegen een nieuwe pandemie.’
Gelijkenis
De medewerkers van het Erasmus MC zijn waarschijnlijk nooit met het vogelgriepvirus in aanraking geweest. Dat er bij hen toch een afweerreactie wordt gevonden, heeft te maken met de gelijkenis tussen de eiwitten van het vogelgriepvirus en die van de gewone seizoensgriepvirussen.
Vrijwel ieder kind komt voor zijn of haar vijfde levensjaar wel een of meerdere keren in aanraking met seizoensgriep. Het immuunsysteem is dus al vanaf jongs af aan ‘getraind’ om griepvirussen te herkennen en onschadelijk te maken via de antistoffen en om geïnfecteerde cellen op te ruimen via de zogenoemde T-cellen.
Op die manier kan een deel van de afweerreactie tegen vogelgriep voortkomen uit deze vroege en herhaalde blootstelling aan seizoensgriepvirussen.
Sentinel
250 medewerkers van het Erasmus MC staan al vanaf september 2024 op meerdere momenten bloedsamples en neusslijm af. Als ze besmet raakten met een luchtwegvirus – dat kan ook een onschuldig verkoudheidsvirus zijn – geven ze nogmaals samples af. Ook wordt dit materiaal afgenomen voor en na griepvaccinatie, als medewerkers voor het griepvaccin kiezen. Op deze manier werd het systemische en lokale afweersysteem onder de loep genomen.
Aan de SENTINEL-studie zijn veel onderzoekers verbonden: Corine Geurts van Kessel, Mathilde Richard, Mark Power, Willemijn Rijnink, Wendy Tan en Susanne Bogers.
Gezondheidsbedreigingen
De focus van het Erasmus MC op vroege diagnostiek, bevolkingsonderzoek en populatiestudies zorgt ervoor dat we snel kunnen reageren op gezondheidsbedreigingen door klimaatverandering, globalisering en leefstijl. We onderzoeken effectieve maatregelen om gezondheidseffecten te voorkomen en te beperken. Zoals beschreven in Koers28, de strategie van het Erasmus MC.
