Skua’s zijn grote roofvogels die als aaseters een belangrijke ecologische rol spelen. Juist daardoor kunnen ze het virus verder verspreiden over Antarctica, blijkt uit een onderzoek onder leiding van Erasmus MC en de University of California, Davis, dat is gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Scientific Reports.
Eerder vonden onderzoekers een kelpmeeuw en twee skua’s met H5N1 op Antarctica, maar toen was nog niet zeker dat het virus de dood veroorzaakte. Volgens wildlife-dierenarts Ralph Vanstreels van het UC Davis One Health Institute (OHI) laat deze studie nu voor het eerst zien dat de dieren daadwerkelijk zijn overleden aan het virus. ‘Dat is een belangrijk onderscheid, zeker in de beginfase van een uitbraak.’
Expeditie naar Antarctica
In maart 2024 reisden de onderzoekers kort na het broedseizoen van skua’s en pinguïns naar Antarctica voor een expeditie. Op tien locaties in de South Shetland-eilanden, de noordelijke Weddellzee en het Antarctisch Schiereiland onderzochten ze wilde dieren. Bij zieke of dode dieren verzamelden ze weefsel- en omgevingsmonsters en voerden ze secties uit.
Foto Ben Wallis: Skua-karkassen onderzoeken op Beak Island.
Naarmate de expeditie vorderde, werd al snel duidelijk dat vooral skua’s zwaar werden getroffen. Het onderzoeksteam vond en onderzocht ook karkassen van ezelspinguïns, Adéliepinguïns en Antarctische pelsrobben, maar bij hen was H5N1 niet de doodsoorzaak.
Enorme impact van het virus
Op Hope Bay, Devil Island en Beak Island werd H5N1 gevonden bij skua’s. Vooral op Beak Island stierven veel vogels. ‘Bij vrijwel alle dode skua’s die we daar vonden, was hoogpathogene vogelgriep de doodsoorzaak’, vertelt Matteo Iervolino, onderzoeker van de afdeling Viroscience van Erasmus MC. ‘Daar zag ik met eigen ogen wat voor enorme impact dit virus heeft op deze populaties.’
Het virus tast de hersenen aan. Vogels raken gedesoriënteerd, lopen in cirkels, botsen ergens tegenaan of vallen uit de lucht. De onderzoekers spreken van groot dierenleed en benadrukken dat mensen medeverantwoordelijk zijn voor het ontstaan én het indammen van het virus. Dat laatste is belangrijk, want het virus kan ook mensen besmetten. Ongeveer de helft van de bijna 1.000 mensen die het virus kregen, is overleden. Direct gevaar is er dus niet, maar preventie en monitoren van uitbraken blijft belangrijk.
Geschiedenis en verspreiding van H5N1
Het H5N1-virus werd in 1996 voor het eerst vastgesteld op een ganzenboerderij in Zuidoost-China. Jarenlang bleef het grotendeels ongecontroleerd circuleren in de pluimveesector, waarna het oversprong naar wilde vogels en zich verspreidde naar Europa, het Midden-Oosten, Afrika en later ook naar Noord- en Zuid-Amerika. Begin 2024 bereikte het virus Antarctica.
Foto Ralph Vanstreels: Skua’s.
Dezelfde viruslijn die nu zuidpooljagers raakt, veroorzaakte eerder massale sterfte onder zeeolifanten en zeeleeuwen in Argentinië. Daarnaast zorgde dit virus wereldwijd voor het verlies van meer dan 400 miljoen stuks pluimvee en infecteerde ook melkkoeien, nertsen, vossen, beren, otters en vele andere zoogdieren en wilde vogels.
Ook in Nederland zorgt deze vogelgriep vanaf 2021 met grote regelmaat voor besmettingen bij pluimvee en wilde vogels. ‘We hebben het virus laten ontsnappen toen het voor het eerst opdook in de pluimvee-industrie’, geeft Kuiken aan. ‘Zodra het eenmaal in wilde vogelpopulaties zat, verloren we de controle. Inmiddels is het gevestigd in wilde vogels op alle continenten, behalve Oceanië.’
Meer monitoring nodig
Wilde dieren op Antarctica hebben het al zwaar door klimaatverandering en menselijke activiteiten. Vogelgriep is nu een extra bedreiging. Extra monitoring is nodig om verdere verspreiding van het virus tegen te gaan. Deze informatie helpt volgens Kuiken om gerichte maatregelen te nemen en wilde dieren beter te beschermen.
‘Met dit onderzoek krijgen we bovendien meer inzicht in hoe het virus zich vanuit Antarctica kan verspreiden naar gematigde breedtegraden én welk risico het vormt voor de gezondheid van wilde dieren, vee en mensen daar.’
De laatste telling van skua’s op Antarctica dateert uit de jaren tachtig, toen zo’n 800 broedparen werden geregistreerd. Zonder actuele cijfers is het lastig om de impact van 50 dode skua’s goed in te schatten, concludeert Kuiken. ‘Alles wijst erop dat dit virus zich verder zal verspreiden. Als niemand kijkt, weten we simpelweg niet wat er gebeurt.’
Foto Antonio Alcami: SV Australis naast een kolonie ezelspinguïns.
Gezondheidsbedreigingen
De focus van het Erasmus MC op vroege diagnostiek, bevolkingsonderzoek en populatiestudies zorgt ervoor dat we snel kunnen reageren op gezondheidsbedreigingen door klimaatverandering, globalisering en leefstijl. We onderzoeken effectieve maatregelen om gezondheidseffecten te voorkomen en te beperken. Zoals beschreven in Koers28, de strategie van het Erasmus MC.
